«Ὁ ναός ὁ καθιερωθείς εἰς τήν τοῦ Θεοῦ Σοφίαν καί ἀνοικοδομηθείς ἐπί Ἰουστινιανοῦ ὑπό Ἀνθεμίου τοῦ Τραλλιανοῦ καί Ἰσιδώρου τοῦ Μιλησίου εἶναι βεβαίως διά τήν ἰδεώδη αὐτοῦ προσωνυμίαν καί ἐπεξαργασίαν τό  κάλλιστον τῶν εὐκτηρίων ὅσα ἤγειρέ τε ποτε ο χριστιανισμός, εἶναι ὁ ἑτεροθαλής τοῦ Παρθενῶνος ἀδελφός· διότι τί ἄλλο ἦτο ὁ Παρθενών ἐκεῖνος ἤ τό ἐθνικόν τῆς θείας Σοφίας ἱερόν; Ἡ τέχνη τοῦ Ἀνθεμίου καί τοῦ Ἰσιδώρου ὑπῆρξε διάφορος τῆς τοῦ Ἰκτίνου τέχνης, ἀλλ' ἡ ἐντύπωσις ἥν προξενοῦσιν ἀμφότεραι εἶναι ὁμοία. Ὁ Παρθενών ἦτο μέχρι τινός ἄστεγος, προσδεχόμενος οὕτως ἀμέσως τό οὐράνιον φῶς, τό δέ ἱερόν τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας καλύπτεται ὑπό θόλου. Ἀλλά τό φῶς τό ὁποῖον ἐξακοντίζεται ἐπί ἅπαντα τόν ναόν ἐκ τῶν εἴκοσι και τεσσάρων παραθύρων τοῦ γιγαντώδους έκείνου θόλου εἶναι τοσοῦτον ὥστε νομίζεις ὅτι ἔχεις ὑπέρ κεφαλήν αὐτόχρημα τόν ἀκτινοβόλον οὐρανόν...

Φῶς λοιπόν καί ἐλαφρότης καί ἁρμονία εἶναι αἱ τρεῖς κυριώταται ἐντυπώσεις αἵτινες καταπλήττουσιν ἡμᾶς, ὅταν εἰσελθόντες ἐντός τοῦ ἱεροῦ σταθῶμεν ὑποκάτω τοῦ μεγάλου θόλου καί περιβλέψωμεν περί ἡμᾶς· φῶς, ἐλαφρότης καί ἁρμονία, τα τρία προσόντα τῆς ὡραίας φύσεως, τά ὁποῖα μόνη ἡ μεγαλοφυεστέρα τέχνη ἠξεύρει νά ἀπομιμῆται. Ὁ Προκόπιος ἰδών τόν ναόν τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας ἐν πάσῃ τῇ λαμπρότητι καί πολυτελείᾳ τῆς ἐσωτερικῆς αὐτοῦ στολῆς καί διακοσμήσεως παραβάλλει αὐτόν πρός λειμῶνα, ἐν ὧ ἐπανθοῦσι καί ἀπαστράπτουσι τά ποικιλώτατα τῶν χρωμάτων. Ὁ εἰσερχόμενος ἵνα προσευχηθῇ, λέγει, αἰσθάνεται μέν εὐθύς ὅτι οὐχί ἀνθρωπείᾳ δυνάμει ἤ τέχνῃ ἀλλά Θεοῦ ροπῇ τό ἔργο τοῦτο ἀποτετόρνευται· ὁ δέ νοῦς αὐτοῦ πρός τόν Θεόν ἐπαιρόμενος νομίζει αὐτόν οὐ μακράν ὄντα ἀλλ' ἐμφιλοχωροῦντα μάλιστα ἐν τῷ ἐκλεκτῷ ἐκείνῳ αὐτοῦ σκηνώματι. Νεώτερος δέ τις, ὅστις εἶδε τόν ναό γυμνόν ἤδη καί πολλαχῶς παραμορφωμένον, παρατηρεῖ οὐδέν ἧττον ὅλος ἔθνους ὅτι παρόμοιος πρός τη φύσιν αὐτήν, πρός τό κατάφωτον τῆς μεσημβρίας δάσος, ἤ πρός τό δάσος τό ἡμιφαές τῶν ἀρκτικῶν χωρῶν, ὁ ναός οὗτος ἀνταποκρίνεται εἰς πᾶσαν εὐχήν καί εἰς πᾶσαν προσευχήν τῆς ἀνθρωπίνης καρδίας καί τῆς ἀνθρωπίνης διανοίας. Ὑπό τούς θόλους αὐτοῦ ὁ ἄνθρωπος ὁ θεοσεβής  δύναται νά λατρεύσῃ τό ὑπέρτατον ὄν χωρίς νά προκαλέσῃ τό μειδίαμα τοῦ πανθεΐστοῦ , ὅστις μή πιστεύων τό καθ΄ἑαυτόν εἰμή εἰς μόνον τό κάλλος περιφέρεται εἰς τά προπύλαια ἐκεῖνα ὅπως ἤθελε περιπατήσει εἰς τούς κήπους τοῦ Ἀκαδήμου ἤ περί τήν ἄκραν τοῦ Σουνίου. Οὕτω δέ παραστήσας τόν εὐκτήριον αὐτόν οἶκον ὡς κοσμοπολίτην τινα ναόν ἀνακράζει ἐπί τέλους· «τοιοῦτο τό εὐκτήριον τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας· τίς δίναται νά περιγράψῃ αὐτό!». Ἆ! Βεβαίως  τίς δύναται νά περιγράψῃ αύτό; Άρκεῖ νά εἴπωμεν ὅτι ἐν τῷ ναῷ τούτῳ συνηρμολογήθη τό ἀρχαῖον ἑλληνικόν πνεῦμα μετά τοῦ νέου χριστιανικοῦ κόσμου καί ὅτι διά τοιούτου συνδυασμοῦ τέχνης άνθρωπίνης ἀμιμήτου πρός θεόπνευστον θρησκευτικόν δόγμα ἀπηρτίσθη ἕν τῶν τελειοτάτων ἔργων ἀφ' ὅσα ἤγειρέ ποτε ὁ ἄνθρωπος ἀπό καταβολῆς κόσμου εἰς τήν λατρείαν τοῦ Θεοῦ.

Καί ὅτε συνεπληρώθη τό οἰκοδόμημα καί ἀνέτειλεν ἡ ἡμέρα τῶν ἐγκαινίων ὁ Ἰουστινιανός ἐτέλεσε θρίαμβον πολυτελῆ καί ἀντάξιον τοῦ κατορθώματος. Λαός καί εὐπατρίδαι ἔλαβον παρ' αὐτοῦ δῶρα δαψιλῆ. Ἡ πόλις ὅλη ἦτο ὀρθία, ἐπευφημοῦσα τήν πομπικήν πορείαν τοῦ βασιλέως, τοῦ πατριάρχου, τῶν ἐν τέλει ἀπό τῶν ἀνακτόρων μέχρι τοῦ ναοῦ. Ἐκεῖ ἀφικόμενος καί πεζεύσας ἔδραμεν ὁ Ἰουστινιανός πρῶτος ἀπό τῶν βασιλικῶν πυλῶν μέχρι τοῦ ἄμβωνος, ἐξέτεινε τάς χεῖρας, ἐδοξολόγησε τόν Θεόν τόν καταξιώσαντα αὐτόν νά τελέσῃ ἔργον τηλικοῦτο, καί ἐν τῇ πλησμονῇ τῆς ἀγαλλιάσεως ἀνέκραξεν, ὡς βεβαιοῦσι· «νενίκηκά σε, Σολομών». Θρησκευτική ἀδιαφορία, ἱστορική εἰρωνεία, καρδίαι καί διάνοιαι ἀλλότριαι τῶν πόθων ἡμῶν καί ἀξιώσεων, ἠδυνήθησαν νά μυκτηρίσωσι τό φρόνημα τό προκαλέσαν τήν κραυγήν ἐκείνην τοῦ Ἰουστινιανοῦ. Ἀλλ' ἡμεῖς, ἡμεῖς οἵτινες γνωρίζομεν ὅτι ὁλόκληρος ὁ μεσαιωνικός ἡμῶν βίος περί δύο περιεστρέφετο πόλους, τήν μοναρχίαν καί τήν ἐκκλησίαν· ὅτι τῆς ἐκκλησίας κιβωτός ὑπῆρξεν ὁ ναός ἐκεῖνος καί ὅτι ἐν αὐτῷ ὡς ἐν βουλευτηρίῳ τινί ἀπεφασίσθησαν καί ἐδραματουργήθησαν αἱ τύχαι τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐπί χιλίους ὅλους ἐνιαυτούς· ἡμεῖς οἵτινες γνωρίζομεν ὅτι, καί βραδύτερον ἐπί τετρακοσίους ἔτι ἐνιαυτούς θλιβερῶν περιπετειῶν, οἱ πατέρες καί αἱ μητέρες ἡμῶν δέν ἔπαυσαν νά πιστεύωσιν ὅτι θέλει ἀντηχήσει πάλιν ὑπό τούς θόλους τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἡ ἱερά τῆς πίστεως ἡμῶν δοξολογία· ἡμεῖς πῶς νά μή κλίνωμεν γόνυ ἐνώπιον τῆς προνοίας τοῦ ἀνδρός, τοῦ σωματοποιήσαντος διά τοῦ ἀρχιτεκτονήματος ἐκείνου τά αἰσθήματα καί τά συμφέροντα, τάς ἀναμνήσεις καί τάς ἐλπίδας τεσσαράκοντα περίπου γενεῶν!

Ἐκ τούτου ἤδη συνάγεται ὅτι ἡ ἀνέγερσις μεγάλης ἐκκλησίας δέν ὑπῆρξε προϊόν ματαίας κενοδοξίας. Ἀλλ' ὁλόκληρον τό πολίτευμα τοῦ Ἰουστινιανοῦ προσεπιμαρτυρεῖ ὅτι ἐπεχείρησε νά κατασκευάσῃ τόν ναόν τοῦτον ὡς σύμβολον τι μέγα τοῦ θριάμβου τῆς νέας πίστεως κατά τῆς εἰδωλολατρείας καί πάσης ἑτεροδοξίας...».

Κωνσταντῖνος Παπαρρηγόπουλος (1815-1819)