Σεπτέμβρης (Σεπτέμβριος)

Λέγεται και Σταυρός, απ' τη μεγάλη γιορτή της ύψωσης του Τίμιου Σταυρού. Τρυγητής, γιατί αρχίζει ο τρύγος.

Τ ς Παναΐας τς Μικρής ή τ'ς Παναϊοπούλας (Τα Γενέθλια της Θεοτόκου)

Απ' τ' απόγευμα της προηγούμενης μέρας ξεκινούν οι φιλόθρησκοι κάτοικοι του χωριού και των περιχώρων, καβάλα στα ζώα, με τον παπά του χωριού μπροστά για να πάνε στο Μοναστήρι μας να γιορτάσουν τα Γενέθλια της Θεομάνας Παναγίας, της Μεγαλόχαρης και της Παρηγορήτριας.

Η καμπάνα χτυπάει χαρμόσυνα και καλεί τους πιστούς. Μπαίνουν μέσα, ανάβουν λαμπάδες στην Παναγιά, την προσκυνούν, ανάβουν κεριά στους άλλους αγίους και παρακολουθούν την ολονύκτια αγρυπνία με θρησκευτική κατάνυξη και ευλάβεια. Ψάλλεται και μεγάλος κατανυκτικός εσπερινός με αρτοκλασία. Τ' αργυρόχρωμο κι ολοστρόγγυλο φεγγάρι λάμπει! Λες και είναι ήλιος της ημέρας.

Ησυχάζουν λίγες ώρες. Οι γυναίκες μέσα στην πεντακάθαρη εκκλησία, ή στα ολοκάθαρα υπνοδωμάτια" οι δε άντρες στο τσαΐρι (λιβάδι), όπου ανάβουν τρανές φωτιές και τα χαράματα τους ξυπνούν τα βραχνά κελαδήματα των τσαλαπετεινών, τα γλυκά κελαδήματά του γκιώνη και της καλημάνας και άλλων πουλιών. Τα βελάσματα και τα κουδουνίσματα των γιδοπροβάτων, τα γαυγίσματα των σκυλιών και η γλυκεία μελωδία των κίρκιρων (τριζονιών, γρύλων), διαρκούν απ' το σούρουπο ως τα χαράματα. Αλλά και η φλογέρα του τζιομπάνου δεν υστερεί.

Πρωτοστατεί όμως ο αντίλαλος της γλυκόηχης καμπάνας! Σηκώνονται, πλένονται στην κρυόβρυση, καταφθάνουν κι άλλοι χωριανοί και ξένοι, που δεν ήρθαν αποβραδίς, εκκλησιάζονται όλοι, γίνεται πανηγυρική θεία λειτουργία, μεταλαβαίνουν, όσοι κράτησαν οχταήμερη νηστεία, βγαίνουν στο προαύλιο, αλληλοεΰχονται «Χρόνια πουλλά», κερνιούνται λουκούμι και ούζο απ' την Μοναστηριακή Επιτροπή και πηγαίνουν στό τσαΐρι, όπου είναι και η βρύση με το γάργαρο και θεραπευτικό νερό της.

Εκεί, κάτω απ' τον παχύ ίσκιο των γέρικων βαλανιδιών τραγουδούν και χορεύουν με λαϊκά όργανα, ώσπου να ψηθούν τ' αρνιά. Μετά το φαγητό, στρώνεται χορός πάλι ως το βράδυ, κι επιστρέφουν στα χωριά τους με το πικρό παράπονο, ότι τέτοια μέρα δεν πρέπει νάχει νύχτα, δεν πρέπει να τελειώνει ποτέ. Λένε: «Μεγάλη Της η χάρη!» δηλ. της Παναγίας.

Του Σταυρού (Της Ύψωσης του Τίμιου Σταυρού):

Εκκλησιάζονται και ο παπάς μοιράζει σταυρολούλουδο (βασιλικό = μυρόφυτο φυτό). Λέγεται σταυρολούλουδο, γιατί στο μέρος που η Αγία Ελένη βρήκε τον Τίμιο Σταυρό, βρήκε καν φυτρωμένο βασιλικό. Μόλις ξαφνικά ένοιωσε την όμορφη μυρωδιά του, κοντοστάθηκε.

«Μα κει που σκάφτουν σκυθρωπά εν' άρωμα πετιέται, μοσχοβολά γλυκά. Μέσ' απ' το χώμα το σκορπά μια λουλούδια, που σειέται με τ' άνθη τα λευκά. ' Εκτοτε μένει σεβαστό το πράσινο βλαστάρι με τ' άνθος το λευκό. Τους αγιασμούς κάμνουν μ' αυτό, το παίρνουν γι' άγια χάρι, το λεν βασιλικό». "Οπως μας λέει σχετικά ο ποιητής μας Γ. Βιζυηνός Ο παπάς γυρίζει στα σπίτια και κάνει αγιασμό ψάλλοντας το «Σώσον Κύριε τον λαόν Σου...». Κρατάνε νηστεία και αργία. Βασιλικό βάζουν και όταν κάνουν ρεβιθένιο ψωμί. Δε λείπει όμως κι απ' τα λαϊκά δίστιχα: Βασιλικός θα γίνου στου παραθύρι σου, κι ανύπαντρους θα μείνου για του χατίρι σου.

Παροιμίες:

• Αν ίσους βρέξ' ου τρυγητής χαρά στουν τυρουκόμου.
• Βασιλικός κι αν μαραθεί τη μυρουδιά την έχει.
• Σι πήρα για βασιλικό κι βγήκις ατσουκνίδα
• Για του χατήρ' τ' βασιλικού πουτίζιτι κι η γλάστρα.
• Του Σιπτέμβρη τα σταφύλια, τουν Ουχτώβρη τα κουδούνια.